«در آغاز، نوشتن برایم سرگرمی در سطح ذوق و تفنن بود. نمیدانم چه زمانی کار از شوق گذشت و به عادت مبدل شد و بعد جایش را به نیاز درونی به بازتاب اندیشه و تا حدودی ثبت وقایع داد. اکنون نوشتن را هم آرامش یافتهام و هم پل پیوند با دیگران.»
-پارهیی از متن همین مصاحبه
صبورالله سیاسنگ در سال ۱۳۳۷ هجری خورشیدی در شهر غزنی چشم به جهان گشود و پس از آموزش در مکتبهای مختلفِ پکتیا، غزنی و کابل شامل دانشکده طب/ پزشکی دانشگاه کابل شد. در سالهای آغاز نوجوانی به خوشنویسی، خطاطی، رسامی و نقاشی رو آورد و در سال ۱۳۵۰ به نوشتن و سرودن گرایش یافت. در ۱۳۵۲ به عنوان همکار قلمی روزنامۀ «سنایی» در غزنی پذیرفته شد و بعد از آمدن به کابل، برای شماری از نشریههای پایتخت نوشته و ترجمه میفرستاد.
سیاسنگ در ۱۳۵۶ به دفتر فرهنگی سفارت هند در کابل پیوست و دو سال در این اداره به عنوان مسئول کتابخانه و مترجم رسمی سفارت هند ایفای وظیفه کرد. همزمان با آن، در سال ۱۳۶۶ شامل دانشکده طب دانشگاه کابل شد. پس از چندی، وارد فعالیتهای سیاسی شد و هفت سال را در زندان معروف و مخوف پلچرخی کابل گذراند. بعد از رهایی از زندان، بار دیگر شامل دانشکده طب شد و ضمن تحصیل، همکاری با مطبوعات را از سر گرفت. پس از فراغت در سال ۱۳۶۹، به «سازمان داکتران بدون مرز» فرانسه پیوست و در نقش «گردانندۀ بخش معلومات و امور اجتماعی» این سازمان، کارمند شفاخانه جمهوریت کابل گردید.
صبورالله سیاسنگ در ۱۳۷۱ با همصنف و همکارش داکتر صفیه سیاسنگ ازدواج کرد. پس از تولد نخستین کودکشان، سیاسنگ در کابل زخم برداشت و چون درمانش در آن اوضاع در افغانستان ممکن نبود، در ۱۳۷۳ از جانب «سازمان داکتران بدون مرز» برای جراحی و مداوای بهتر، به اسلامآبادِ پاکستان فرستاده شد. بعد از صحتیابی در همان سال، به سازمان ملل پیوست و با کمک هفت سالۀ این سازمان، توانست در همه ولایتهای افغانستان کار کند.
صبور سیاسنگ از سال ۱۳۸۰ تا کنون در کانادا زندگی میکنند.
سیاسنگ شخصیت چندبعٌدی عرصه فرهنگ افغانستان است. او در مقام نویسنده، مترجم و پژوهشگر و منتقد ادبی از چند دهه پیش تا کنون فعال است. نگاهی به آثار منتشر شده او نشاندهنده ابعاد پژوهشهای او از ادبیات تا تاریخ و فرهنگ و سیاست را در بر میگیرد.
فهرست آثار منتشر شده:
- های آذرشین (مجموعۀ شعر)، ۱۳۷۷
- اگر بهار نیاید (گزینۀ داستانهای کوتاه)، ۱۳۷۸
- پراکندههای پیوسته (یادداشتها و برگردانها)، ۱۳۷۹
- گلولهباران بامداد بهار (بررسی کشته شدن محمد داوود نخستین رییس جمهور افغانستان و خانوادۀ او) این کتاب به زبانهای روسی و پشتو نیز ترجمه شده است، ۱۳۸۸
- ناشناس ناشناس نیست (گفتوگو با آوازخوان پرآوازه افغانستان داکتر صادق فطرت معروف به ناشناس)، ۱۳۹۸
- من بیگناهم، تو بدگمانی (بازتاب کتاب «ناشناس ناشناس نیست»)، ۱۳۹۹
- ستاپ (بررسی قتل سپایک دبز سفیر امریکا در کابل)، ۱۳۹۹
- تیـراژه (زنجیرۀ ساز و آواز – موسیقی)، ۱۴۰۰
- سوزن (یادنامۀ هفتاد زن افغانستان)، ۱۴۰۱
- پروندۀ ناپدید (بررسی قتل میراکبر خیبر از سران جریان چپ در افغانستان)، ۱۴۰۲
- نیل توتیا (گزینۀ نیمسوزها – طنز)، ۱۴۰۳
- برف میبارید (یادنامۀ داکتر محمداکرم عثمان)، ۱۴۰۵
- چهل زینه (دمی با چند داستان و داستانآفرین)، ۱۴۰۵
۱. چرا مینویسید، هدف و دلیل نوشتنتان چیست؟ نوشتن یعنی چی؟
در آغاز، نوشتن برایم سرگرمی در سطح ذوق و تفنن بود. نمیدانم چه زمانی کار از شوق گذشت و به عادت مبدل شد و بعد جایش را به نیاز درونی به بازتاب اندیشه و تا حدودی ثبت وقایع داد. اکنون نوشتن را هم آرامش یافتهام و هم پل پیوند با دیگران.
۲. کجا مینویسید؟ شب یا روز؟ با قلم یا تایپ میکنید؟
تقریباً در همه جا – شلوغ یا خلوت – میتوانم بنویسم و بخوانم. در نگاه خودم، روزها زیادتر و شبها بهتر مینویسم. در بیست سال پسین، زیادتر تایپ میکنم. سرعت نوشتارم با قلم و کیبورد اندکی بالاتر از حد متوسط است.
۳. در کنار کارهای روزنامهنگارانه، در آغاز شما داستانهای کوتاه نوشتید که بیشتر آن هم در دهه هفتاد هجری خورشیدی قرن گذشته نوشته شده است، اما پس از آن بیشتر به کارهای پژوهشی پرداختید و دیگر نوشتن ادبیات داستانی را ادامه ندادید، چرا؟
درست گفتید. نخستین کسی که متوجه شد در هنر داستاننویسی و سرایش شعر استعداد ندارم، خودم بودم. از همینرو، هر دو را رها کردم؛ زیرا به وقت خوانندگانم ارزش زیاد قایلم. پس از دهۀ هشتاد هجری خورشیدی دیدم که داشتهها و دریافتهایم با شعر و داستان همخوانی ندارند و در چهارچوب جستار، پژوهش و واکاوی تاریخ خوبتر جا میگیرند. البته، از خواندن یا شنیدن شعر و داستان همواره خوشم آمده است.
۴. به عنوان یک نویسنده پیشکسوت کشور، از این بیش از صد سال ادبیات مدرن کشور، شما کدام دوره را پربار و مهم در شکلگیری ادبیات داستانی میدانید؟
خوب شد از روند «شکلگیری ادبیات داستانی» یاد کردید، چون سخن از تکوتوک نمونهها نیست. تا اوایل دهۀ هفتاد هجری خورشیدی، هنرمندان ما عمدتاً در غیاب منتقد میآفریدند و مینوشتند؛ لذا ادبیات داستانی برای شکلگیری زمینه نمییافت. همان پنج، شش تا هفت چهرۀ نامور داستان مینوشتند و کاری به کار همدیگر نداشتند.
مطبوعات رسمی – یگانه جای جولان و شکوفایی استعدادها – پیش از کودتای ثور سال ۱۳۵۷، در انحصار چند تن سرشناس بود و در طول ده سال پس از کودتا، تحت نظارت شدید حزب دموکراتیک خلق افغانستان قرار داشت. در سالهای ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۱، نخست بر روی کاغذ و سپس در عمل، اندکی نرمش در پالیسی نشراتی برخی رسانهها (عمدتاً چاپی) پدید آمد. در اوج بیباوری فراگیر، هر دو سو برخورد دوراندیشانه در پیش گرفتند: حاکمیت نیمهجان از تشدید سختگیری میترسید و مردم مانند گذشته از آزادی نیمبند و پیامدهایش هراس داشتند. با این حال، سه سال پایانی اقتدار پژمرندۀ حزب دموکراتیک خلق افغانستان، مجال تنفسی به هنرمندان و نویسندگان غیرحزبی داد. همچو عقبنشینی سیاسی، مهربانی نبود، ناگزیری بود.
از پیروزی تنظیمهای جهادی در ماه ثور ۱۳۷۱ و ظهور گروه طالبان در میزان ۱۳۷۵ تا حادثۀ یازدهم سپتمبر (بیستم سنبلۀ ۱۳۸۰) و پسلرزههایش در سه سال نخست، وسایل ارتباط جمعی کابل و ولایات افغانستان از نگاه کمی و کیفی سوی سراشیب رفتند و در نتیجه، شماری از رسانههای برونمرزی در همین مقطع جان گرفتند. بیگمان، برای مکاتبه با آنها باید از خدمات پستی کار گرفته میشد، زیرا نهتنها کمپیوتر و انترنت، بلکه برنامههای تایپ فارسی و پشتو در آن روزگار به آسانی در دسترس نبودند. حتا همان ایمیل مخصوص موسوم به «پارسیمیل»، ظرفیت چندانی برای دادوستد پیامها نداشت.
در بیست سال پسین، وضعیت دگرگون شد. گسترش چاپ و نشر خصوصی، سهولت دستیابی به ابزارها و بنیادهای انتشاراتی، آسانی زمینۀ ترجمه، ارتباط بیواسطه با ادبیات جهان، پیوند زودتر و استوارتر میان نویسندگان داخل و خارج از کشور، برگزاری برنامههای رونمایی کتاب – گاه توأم با نقد و جوایز ادبی – فضای جدیدی را به میان آورد. در پرتو همین دگرگونیها، موج تازۀ داستاننویسان زن و مرد سربرآورد و با پرهیز از شعارزدگیها و کلیشهها، به تنوعِ مضمون، به ویژه شهامت نوشتاری در افادۀ مضامینی که زمانی تابو پنداشته میشدند، پرداخت.
۵. آیا ما در این دوره بیش از صد سال، از نظر شما نویسنده جریانساز در ادبیات داستانی داشتهایم؟
اگر جریانسازی به معنای برتر از اثرگذاری باشد، یعنی کسی مانند محمدعلی جمالزاده، صادق هدایت یا هوشنگ گلشیری، افزون بر نوآوری در عرصۀ داستاننویسی، این هنر را جان تازه دهد، چنان که در پرتو آن نویسندگان دیگر با بینش نو راههای ناپیموده را در پیش گیرند، در افغانستان نویسندۀ جریانساز نمیبینم.
۶. در عرصه نقد ادبی شما خود نوشتههایی دارید از جمله نقدی که رمان بر گلنار و آیینه رهنورد زریاب منتشر کردید در همان زمان بسیار خوانده شد و به اصطلاح سر و صدا برپا کرد، نقد ادبی به ویژه نقد ادبیات داستانی را در کشور چگونه بررسی میکنید؟ از نظر شما در میان دهها مقاله و چند عنوان کتابی که به نقد ادبیات داستانی پرداختهاند، نگاه کدام منتقد را منصفانه میدانید؟
نقد، ارج گذاشتن به هنر و هنرمند است. مگر در افغانستان آنقدر که منتقد از سوی نویسنده و هنرمند یا هوادارانشان توهین و تحقیر شده و دشنام میشنود، شاید رسواترین قانونشکنان نشده و نشنیده باشند. در گذشته، برچسبهایی چون مالیخولیا، مخرب، حسود، عقدهمند، مجنون شهرت، نامجوی و هنرستیز میزدند، اکنون گند «تبارگرایی» را هم با آن آمیختهاند. تا بگوییم «بالای چشم فلان آدم ابروست»، ارتشی از همزبانان و همباورانش با چماق فاشیست، خودفروخته، بیگانهپرور به میدان میآیند. این ترفند زیانبار تنها آیین ستایش را میگستراند و روزن گفتوگو را میبندد.
نگاه کدام منتقد را منصفانه میدانم؟ هر که آثار دیگران را با هنجارهای ارزشمحور و دور از دغدغههای تباری میسنجد، سزاوار احترام است. برخورد غیرمنصفانه، نقد نیست، بیاحترامی به آبروی خویشتن است.
۷. اگر به دههٔ هفتاد و دههٔ آغازین قرن جدید هجری خورشیدی نگاه کنیم، در آغاز هر دو دهه مردم ما با فاجعه روبرو میشوند و مهاجرت از کشور، ولی در دههٔ هفتاد از ایران تا پاکستان و حتا اروپا و امریکا، خلق اثر و نوشتن با ریتم/ ضرب آهنگ نسبتاً تندی جریان دارد. اما در این دههٔ آغازین قرن جدید که باز با مهاجرت مردم و اهل قلم کشور روبرو هستند دیگر آن شور و شوق و نوشتن و چاپ و نشر مجله و فصلنامه ادبی و حتا غیر ادبی دیده نمیشود، دلیل آن را در چه میبینید؟
این وضع معلول یک علت و ویژۀ افغانستان نیست. شتاب روزگار، گرفتاریهای فرسایندۀ زندگی، آسیبپذیری فرهنگ مطالعه در برابر یورش رسانههای دیداری، سردی فضای گفتوگو و… زمینۀ افول شور و انگیزه در عرصۀ چاپ و نشر را فراهم آورده است.
در دهۀ هفتاد، با وجود جنگ و بدبیاریهایش، امید به فردا و چشمداشت بازگشت در میان اهل قلم زنده بود؛ هنرمندان آوارۀ افغانستان در کانونهای دو همسایه (ایران و پاکستان) متمرکز شدند و کمابیش امکان نشر کاغذی و برقراری ارتباطات شخصی داشتند؛ اما حوادث بعدی مایۀ فرسایش و سرخوردگی جمعی شد. نویسندگان با خوانندگانشان در چهار گوشۀ جهان پراکنده شدهاند.
امروز فضای مجازی، فردگرایی سودمحور را جاگزین همپذیری و کار گروهی گذشته میکند. در چنین حالت، حتا برخی از آگاهان فرهنگی ما نیز به آمار بینندگان و درآمد یوتیوبشان چشم دوخته و به هر سوژه چنگ میاندازند.
۸. اگر از تمامى ادبيات داستانى افغانستان از آغاز تا كنون (۱۴۰۵)، از شما بخواهیم پنج مجموعه داستانی و پنج رمان را مهم و جدی بدانید و به دیگرانی که دوست دارند از ادبیات افغانستان بخوانند انتخاب کنید، کدامها خواهند بود؟
انتخاب دربست پنج مجموعۀ داستانی بسنده نخواهد بود؛ زیرا هر گزیدۀ داستانی میتواند نمونههای روشن و کمرنگ داشته باشد. با این همه، برای آشنایی با ادبیات افغانستان، خواندن کتابهای «خانۀ دلگیر»، «زخ» و «لنگوتۀ آدمخان» از مریم محبوب، داستانهای «ترانۀ استقلال»، «موزهها در هذیان» و «پشکهایی که آدم میشوند» از سپوژمی زریاب، مجموعۀ «دوستی از شهری دور» از رهنورد زریاب، «انجیرهای سرخ مزار» از محمدحسین محمدی، «در گریز گم میشویم» از آصف سلطانزاده، رمان «کوچۀ ما» از محمد اکرم عثمان، رمان «سالها تنهایی» از منوچهر فرادیس و رمان «یک درد و یک دعا» از مشعل حریر را پیشنهاد میکنم.
۹. از نويسندگان كشور، كدام يك برایتان محبوبتر است و آثارش را دوستتر مىداريد؟
از چشمانداز ژرفای دریافت و پرداز نویسندگان زن را هنرمندان بهتری میبینم. در این راستا، آثار دکتر حمیرا قادری، زهرا یگانه، فرشته مهدی، تمنا ایثار و نازی مظفری را دوستتر میدارم.
۱۰. نخستين كتاب داستانی كه خواندید کدام بود؟ و آخرين كتابى را كه خوانديد كدام است؟
اولین کتاب «جنایات بشر یا آدمفروشان قرن بیست» ربیع انصاری بود و تازهترین آن «سایههای گمشده» نوشتۀ محمدصابر روستا باختری به کوشش محمدحسین محمدی.
۱۱. تأثیرگذارترین کتابهایی را که خواندهاید نام ببرید و اثرگذاری آن بر زندگى و نويسندگیتان چه بوده است؟
مفهوم حقیقی اثرگذاری بر من، با کمکهای عبدالله فضلی – همصنفم در لیسۀ سنایی غزنی در آغاز دهۀ پنجاه هجری خورشیدی – گره خورده است. اگر بخت آشنایی با او را نمیداشتم، تا یافتن راه بسیار سرگردان میشدم.
در نوجوانی از «مناجاتنامه»ی خواجه عبدالله انصاری، «نامههای سرگردان» و «شکست سکوت» کارو، و در جوانی از آثار صادق هدایت و کتابهای دکتر رضا براهنی بهرهها بردم. (در این دستهبندی، نگاهم تنها سوی هنر و ادبیات است، نه سایر عرصهها مانند تاریخ، فلسفه، سیاست و…).
اثرگذاری این کتابها دو بخش داشت: نثر آهنگین خواجه انصاری و کارو بر شیوۀ نگارش دوران جوانیام نشست و چگونگی پرداختن هدایت و براهنی به ادبیات، بر بینش و اندیشهام چیره شد. آمیزۀ هر دو، نگاهم به هنر را دگرگون کرد. این را مهمترین تغییر در زندگی میدانم. در میانسالی، پس از خواندن چند اثر دیگر، خود را یافتم و آموختم که بینش انتقادی داشتن برتر از الگو گزیدن است.
۱۲. در آینده نزدیک از شما چه خواهیم خواند؟
کتابی با نام «چهل زینه»: دمی با چند داستان و داستانآفرین.
۱۳. آینده ادبیات داستانی کشور را شما چگونه میبینید؟ به آیندۀ ادبیات خوشبین هستید یا بدبین؟
تا دو سه سال پیش، درخشان میدیدم. این روزها گواه رویش فورانی داستانهای کتلاکی-ماشینی هستم. گرچه آینده پیشبینیناپذیر است، شاید غبارها فرونشینند و بار دیگر هنر راستین گردگیری شود. این شوخی را شنیده باشید: دیر نیست روزی که بر لوحۀ یگان دکان نوشته شود: «کتابهای ارگانیک نیز موجود است.»
۱۴. توصیهای که به عنوان یک اهل قلم پیشکسوت که از اعتبار خوبی در میان خوانندگان برخوردار هستید، به آنانی که تازه میخواهند بنویسند چه است؟
به نویسندگان نوجوان خواهم گفت: نوشتن اعشاریۀ خواندن است. به بیان دیگر، تا از دریای خواندن سیراب نشویم، جویبار نوشتن زود خواهد خشکید. فراموش نکنیم که استعداد ذاتی بدون کوشش پیوسته دیر نمیپاید.
مقدمه و مصاحبهکننده: منوچهر فرادیس
خواندن مصاحبههای بیشتر:
-
قسمت اول | تقی اخلاقی چرا مینویسد؟
-
قسمت دوم | خسرو مانی چرا مینویسد؟
-
قسمت سوم | عزیزالله نهفته چرا مینویسد؟
-
قسمت چهارم | بتول سیدحیدری چرا مینویسد؟
-
قسمت پنجم | جواد خاوری چرا مینویسد؟
-
قسمت ششم | کاوه جبران چرا مینویسد؟
-
قسمت هفتم | تقی واحدی چرا مینویسد؟
-
قسمت هشتم | منیژه باختری چرا مینویسد؟
-
قسمت نهم | حسین فخری چرا مینویسد؟
-
قسمت دهم | مریم محبوب چرا مینویسد؟
-
قسمت یازدهم | قادر مرادی چرا مینویسد؟
-
قسمت دوازدهم | محمدآصف سلطانزاده چرا مینویسد؟
-
قسمت سیزدهم | ضیا قاسمی چرا مینویسد؟
-
قسمت چهاردهم | عبدالواحد رفیعی چرا مینویسد؟
-
قسمت پانزدهم | سید اسحاق شجاعی چرا مینویسد؟
-
قسمت شانزدهم | وسیمه بادغیسی چرا مینویسی؟
-
قسمت هفدهم | عباس عظیمی چرا مینویسد؟
-
قسمت هجدهم | عصمت الطاف چرا مینویسند؟
-
قسمت نوزدهم | شیون شرق چرا مینویسد؟
-
قسمت بیستم: صبورالله سیاسنگ چرا مینویسد؟