کوتاه‌نویسی و کاریکلماتور

کارگاه طنزنویسی قسمت ۶ | کوتاه‌نویسی و کاریکلماتور قسمت ۲

کارگاه طنز ۱

کارگاه طنز ۲

کارگاه طنز ۳

کارگاه طنز ۴

کارگاه طنز ۵

نویسنده: مهدی فرج‌اللهی

 

تولد واژه کاریکلماتور

پرويز شاپور همکاری با مطبوعات را با چند نشریه‌­ی محلی در اهواز آغاز کرد. وقتی به تهران آمد این همکاری را با نشریات سپید و سیاه، خوشه، توفیق و گل‌آقا ادامه داد. در تاریخ بیست‌و‌یکم خرداد سال ۱۳۴۶ وقتی شاملو نوشته­‌های شاپور را در خوشه منتشر می­‌کرد، نام کاریکلماتور را روی آن گذاشت و چنین نوشت:

«کاریکلماتور و یا فی­‌الواقع، چند کاریکاتور علمی، ادبی، سیاسی و خبری با کلمات.» شاملو گفته بود: «يه چيزي خودمون سَر هم كرديم جا اُفتاده ديگه.» يک لغت من‌در­آوردی که از ترکيب كاريكاتور و كلمات به­ دست آمده است. ابوالفضل زرویی نصر­آباد اين واژه را بد­ساخت و بد­آهنگ می‌داند. ناصر فیض می‌گوید «کاریکلماتور یعنی کاری بکنیم که کلمات به تور بیفتند.» عمران صلاحی گفته بود: «کاریکلماتور کاریکاتوری است که با کلمات نوشته می‌شود.»

کاریکلماتور یعنی کاری بکنیم که کلمات به تور بیفتند

هر چند نوشته‌های شاپور از زمانی که با عنوان کاریکلماتور نام‌گذاری شد تا زمانی که اولین کتابش منتشر شد و پس از آن، تغییراتی را به خود دید اما این نام بر آثار شاپور ماند. در ادامه به ویژگی‌های کاریکلماتور های اولیه شاپور اشاره می‌کنیم و تغییراتی که این کوتاه‌نویسی پس از آن از نظر محتوایی و ظاهری پیدا کرد را خواهیم گفت.

شاپور در این راه به دنبال فتح قله­‌ی خود بوده و هشت عنوان کتاب چاپ کرده است. دکتر سیروس شمیسا در کتاب انواع ادبی، کاریکلماتور را نوعی تازه معرفی کرده و آن را سخنان کوتاه، حکیمانه و طنزداری می­‌داند که گاهی به جملات قصار نزدیک می­‌شود.

کاریکلماتور کاریکاتوری است که با کلمات نوشته می‌شود

 

کاریکلماتور چیست؟

قبل از پرداختن به پاسخ این سوال باید درباره‌ی ضرورت این بررسی بگویم که هدف ما صرفا بررسی نوشته‌های شاپور صرفاً برای فهمیدن ابعاد و ویژگی‌های آثار او نیست. امروز کاریکلماتور متعلق به ادبیات است. به قول منوچهر احترامی «شاپور از زمان خودش عبور کرده است.» کاریکلماتور در لغت‌نامه وارد شده­ است. در کتاب‌هایی که با عنوان انواع ادبی منتشر می­‌شود به آن اشاره شده و صد­ها نفر کاریکلماتور می­‌نویسند. به همین خاطر است که باید تعریف دقیق­‌تری از کاریکلماتور ارائه شود. برای شناخت کاریکلماتور و ارائه تعریف دقیق­‌تر این نوع کوتاه‌نویسی، باید همه‌ی آثار شاپور را بررسی کرد، ویژگی­‌های غالب را تعمیم داد و انواع این سبک را دسته­‌بندی کرد.

کاریکلماتور در روزهای آغازین خود خویشاوندی بسیار نزدیکی با لطیفه داشت. در واقع آثاری که پرویز شاپور در مجله خوشه منتشر می­‌کرد و شاملو عنوان کاریکلماتور را روی آن‌ها گذاشت لطیفه­‌هایی متفاوت و چندخطی بودند که در طول حیات پرویز شاپور دست­خوش تغییراتی ژنتیکی شدند و در سیر تکامل خود به نوشته‌هایی کوتاه‌تر و خطی تبدیل شدند. هر چند پس از آن هم در میان آثارش می­‌توان لطیفه­‌های بسیار کوتاهی را یافت و گروهی از کاریکلماتورها را همین لطیفه­‌های فشرده شده تشکیل می­‌دهند.

کاریکلماتور انواع مختلفی دارد. گروهی از کاریکلماتورها فکاهی و طنز­آمیز هستند که نوع این گروه طنز و شوخ‌طبعی است. گروهی دیگر عاشقانه­‌هایی کوتاه­ند که در ادب غنایی قرار می­‌گیرند. برخی از آن­‌ها به حکمت و فلسفه نزدیک می­‌شوند. گروهی از کاریکلماتورها شعرند. تعریف کاریکلماتور بدون در نظر گرفتن انواع خود این نوع کوتاه‌نویسی درست نیست. می‌توان ویژگی‌های عمومی و اصلی را تعریف کرد و پس از آن به معرفی انواع زیرشاخه‌های آن پرداخت.

درباره­‌ی نوشته­‌های شاپور سوالات متعددی مطرح است:

کاریکلماتور چیست؟

آیا کاریکلماتور از دستاوردهای ادبیات غرب است؟ چه نمونه­‌های مشابهی در ادبیات سایر ملل دارد؟

آیا این نگاه در ادبیات ما تازگی دارد؟ نظیر این شیوه­‌ی خیال‌انگیز و نوشتن در گذشته نیز بوده است؟

آیا یک نوع جدید ادبی است؟

نوع، سبک و شکل کاریکلماتور چیست؟

آیا کاریکلماتور شعر مینیمال فانتزی یا داستانک است؟

آیا کاریکلماتور­نویسی به عنوان یک سبک و شیوه در طنز­پردازی مورد توجه نویسندگان می­‌باشد؟

آیا کاریکلماتور نوعی لطیفه است؟

چگونه می‌توان کاریکلماتور را از انواع دیگر کوتاه‌نویسی تمیز داد؟

و خیلی سوال‌های دیگر…

در پاسخ به این سوالات و به دنبال درک چیستی کاریکلماتور ابتدا به سراغ کتاب «بیدل، سپهری و سبک هندی» می­‌رویم.

دکتر سیدحسن حسینی در کتاب چنین می­‌گوید:

« … بازی با اضلاع گوناگون یک لفظ و استخراج شیطنت‌آمیز و گاه دلنشین یک مضمون از این بازی، در ده بیست سال اخیر در نثر، موجب نوعی قالب ادبی طنزآلود شده است که پیشینیان به آن نام «کاریکلماتور» داده­‌اند که همین نام التقاطی که به هر حال جا هم افتاده است، برای آن‌ها که اطلاع چندانی از ادبیات فارسی ندارند، این توهم را به­ وجود آورده که کاریکلماتور نیز از دستاوردهای ادبیات غرب است که به اقتضای روزگار غرب‌باوری پایش به سرزمین ادبیات ما باز شده است. حال اگر بخواهیم برای کاریکلماتور شناسنامه ژنتیک بگیریم ناگزیریم سری به اداره سجل احوال سبک هندی بزنیم و بعد از مراجعه به این اداره _که برعکس ادارات امروزی به‌هیچ‌وجه مایه­‌ی کسالت و دلتنگی نیست_ در می­‌یابیم آنچه اصل و اساس کاریکلماتور را تشکیل می­‌دهد یکی از اضلاع منشور چندپهلوی سبک هندی است که از شعر به دیار نثر سفر کرده است.»

در بررسی نظر دکتر سید حسن حسینی باید به سراغ تعریف و ویژگی­‌های سبک هندی رفت و در کنار آن ویژگی‌های کاریکلماتور را نیز مورد ارزیابی قرار داد تا ببینیم این نوع کوتاه‌نویسی (کاریکلماتور) و سبک هندی چقدر به هم نزدیک یا از هم دور هستند.

 

کاریکلماتور و سبک هندی

مختصات و ویژگی­‌های سبک هندی یا صفوی

سبک هندی یا اصفهانی یا صفوی در پیروی از مکتبی به نام «وقوع» یا واقعه­‌گویی که در حقیقت خرج کردن اندوخته­‌های تجربی زندگی روزانه در شعر می­‌باشد با استفاده از مبالغه و در پی ایجاد معانی و مضامین تازه­‌ی دور ­از ذهن و نازک­‌خیالیِ فانتزی به وجود آمده ­است. هر چند شاید بهتر باشد این سبک را صفوی بخوانیم چرا که تمام شاعران آن­ را از اصفهانی تا هندی در برمی­‌گیرد ولی ما از همان عنوان هندی که بیشتر مرسوم است استفاده می­‌کنیم. هدف ما این نیست که خصوصیات سبک هندی را به طور کامل و مفصل مورد بررسی قرار دهیم. آنچه در این‌جا می­‌خواهیم مطرح کنیم این است که آیا کاریکلماتور به قول دکتر سیدحسن حسینی یکی از اضلاع منشور چند پهلوی سبک هندی است که از شعر به دیار نثر سفر کرده؟

دکتر پرویز ناتل خانلری معتقد است که در شیوه­‌ی هندی، حالات درونی شاعر شکل دیگری دارد و در کتاب «صائب و سبک هندی» می­‌گوید:

« برون‌نگری جای خود را به درون‌نگری می­‌دهد، دیگر شاعر در طبیعت نیست بلکه طبیعت در شاعر است. آنچه مهم است اموری نیست که در عالم خارج واقع می­‌شود، بلکه حالاتی است که این امور خارجی در ذهن شاعر به وجود می­‌آورند.»

پروفسور ریکاردو زیپولی استاد ادبیات دانشگاه ونیز در خصوص این سبک می­‌گوید:

«شاعران این سبک آنچه را که مربوط به دوره­‌های ادبی گذشته است کنار نگذاشته بلکه با تغذیه و برخورداری از میراث گران‌بهای گذشتگان و دادن تغییرات در بعضی قضایا توانسته­‌اند تحولاتی را در این زمینه به­ وجود آورند. در واقع شعر فارسی به­ خود پیچید و سبک هندی از آن به­ وجود آمد. شعرای این مکتب سعی می­‌کنند که خوانندگان شعرشان از آنچه که بدان دست یافته­‌اند مات و مبهوت و حیرت­‌زده گردند.»

دکتر غلام فاروق فلاح استاد زبان و ادبیات دانشگاه کابل در کتاب «موج اجتماعی سبک هندی» ابهام و پیچیدگی، خیال­‌بندی و مضمون­‌آفرینی، وحدت تشبیهات و نزاکت استعاره، ایجاز بسیار دقیق، معامله­‌بندی، ایهام، تمثیل، طبیعت­‌گرایی را از ویژگی­‌های سبک هندی می­‌داند. و در همین رابطه دکتر سیروش شمیسا در کتاب سبک‌شناسی شعر به ترسیم مختصات سبک هندی می­‌پردازد. او زبان شعر سبک هندی را، زبان جدید فارسی می‌داند. در این دوران زبان کوچه و بازار به شعر راه پیدا می­‌کند. شعر هندی شعری معنی­‌گراست نه صورت­‌گرا و شاعران به­ معنی بیشتر توجه دارند تا زبان. شعر، شعرِ مضامین اعجاب‌انگیز و ایجاد رابطه­‌های غریب است. تلمیح، لف و نشر متناظر، تشبیه مرکب و تمثیل را از دیگر ویژگی­‌های سبک هندی می­‌شمرد. شمیسا قالب شعر را در سبک هندی تک‌بیت یا تک‌مصرع می­‌داند نه غزل.

همیشه بر سر چشم جهان بود جایـش         تواند آن که چو ابرو به هم دو مصرع بست(صائب)

از پیچ و تاب اهل سخن صائب آگه است        چون سرو هر که مصرعی ایجاد می­‌کند (صائب)

 

با توجه به نکات یاد شده می‌­توان ابهام و پیچیدگی، خیال­‌بندی و مضمون­‌آفرینی، تشبیه، ایجاز، ایهام، تمثیل، طبیعت‌گرایی، تشخیص، حس‌آمیزی، حسن تعلیل، آشنایی‌زدایی، تلمیح و اسلوب معادله را از برجسته­‌ترین ویژگی­‌های سبک هندی دانست. سبکی که در آن خیال با شوخ‌طبعی و نگاهی طنز‌آمیز مضامینی تازه می­‌سازند. کلیم کاشانی یا همدانی، میرزا صائب تبریزی یا اصفهانی، عبدالقادر بیدل دهلوی شناخته شده­‌ترین شاعران سبک هندی هستند.

ما ز آغاز و ز انجام جهان بی‌خبریم           اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است (کلیـم)

من از بی­‌قدری خار سر دیوار دانستم         که ناکس کس نمی­‌گردد از ایـن بالا نشینی­‌ها (صائب)

بیا تا دی کنیم امروز فردای قیامت را        که چشم خیره­‌بینان تنگ دید آغوشِ رحمت را (بیدل)

 

در قسمت بعدی این کارگاه طنز به سراغ ویژگی‌ها و مختصات کاریکلماتور می‌رویم و آن را با سبک هندی مقایسه می‌کنیم تا متوجه شویم که آیا می‌توان در سبک‌شناسی، کاریکلماتور را زیر مجموعه‌ی سبک هندی به حساب آورد یا خیر؟

 

سلسله مطالب طنزنویسی:

به اشتراک بگذارید :