پایگاه مرجع آموزش نویسندگی و تولید محتوا
ورود

کارگاه واژه: ساختمان واژه (جزء‌ها و الگوها) | درس دوم

واژه از نظر ساختمون دو جوره: یا تک‌جزئیه یا چندجزئیه. واژه‌شناسا به تک‌جزئیا می‌گن «ساده» یا «بسیط»، به چندجزئیا هم می‌گن «پیچیده» یا «مرکّب»؛ ولی ما با این اصطلاحا کاری نداریم. همون تک‌جزئی و چندجزئیِ خودمون رو می‌گیم تا گیج نشیم. واژه‌ای که تک‌جزئیه از نظر واژگانی ساختمون نداره و ما هم واسه همین کاری باش نداریم. ما فقط با واژه‌های چندجزئی کار داریم.

حالا بذارین یه چیزی درِگوشی به‌تون بگم ولی چون مهم نیست، ذهنتون رو درگیرش نکنین: خیلی از وندا، یعنی خیلی از واژای بدون معنای مستقل، قبلاً واسه خودشون معنای مستقل داشتن؛ ولی به‌مرور زمان معنای مستقلشون رو از دست دادن.

این وسط، خود وندا هم دو دسته می‌شن: اشتقاقی و تصریفی. به وندی که مقولهٔ واژگانیِ واژه رو عوض می‌کنه می‌گیم «وندِ اشتقاقی» و به وندی که مقولهٔ واژگانیِ واژه رو عوض نمی‌کنه می‌گیم «وند تصریفی». نگران این بخش نباشین، بعداً درباره‌ش توضیح می‌دم. حالا بیاین اینایی که تا حالا گفتیم رو توی عمل بررسی کنیم. یادتون هست توی نشست قبل چندتا واژه رو تجزیه کردم؟ حالا می‌خوایم همون واژه‌ها رو این بار از نظر ساختمون واژگانی‌شون بررسی کنیم. اون واژه‌ها رو عیناً این‌جا میارم:

کتاب: ۱ واژ، ۱ واژه

نوشتن: ۲ واژ (نوشت + ـَ‌ن)، ۱ واژه

دخترها: ۲ واژ (دختر + ها)، ۱ واژه

انگلیسی: ۲ واژ (انگلیس + ‌‌ی)، ۱ واژه

تماماً: ۲ واژ (تمام + ‌اً)، ۱ واژه

دانش‌‌سرا: ۳ واژ (دان + ـِ‌ش + سرا)، ۱ واژه

خوش‌قریحه: ۲ واژ (خوش + قریحه)، ۱ واژه

به‌ندرت: ۲ واژ (به + ندرت)، ۱ واژه

صدساله: ۳ واژ (صد + سال +‌ ‌ه)، ۱ واژه

موبایل: ۱ واژ، ۱ واژه

درختان: ۲ واژ (درخت + ان)، ۱ واژه

سراسر: ۳ واژ (سر + ا + سر)، ۱ واژه

خودعقلِ‌کل‌پندار: ۵ واژ (خود + عقل + ـِ + ‌کل + پندار)، ۱ واژه

ماه: ۱ واژ، ۱ واژه

ازهمه‌چیزبرخوردار: ۷ واژ (از + همه + چیز + بر + خور + ‌‌‌د + ‌ار)، ۱ واژه

خب، واژه‌ها رو اول از نظر تعداد «واژ» بررسی کنین. جلوی کدوم واژه‌ها نوشتم «۱ واژ»؟ اوهوم، جلوی «کتاب» و «موبایل» و «ماه». خب این واژه‌ها همون واژه‌های تک‌جزئی هستن؛ همون واژه‌هایی که گفتیم باشون کاری نداریم. حالا یه نکته می‌مونه؛ این‌که بعضی از واژه‌ها اصالتاً فارسی نیستن اما وارد فارسی شدن و ما فارسی‌زبونا هم اونا رو به‌کار می‌بریم. بعضی از این واژه‌ها توی فارسی تک‌جزئی حساب می‌شن، چون ما نمی‌دونیم و برامون هم مهم نیست که از چه جزء‌هایی تشکیل شدن؛ ولی همون واژه‌ها توی زبون خودشون ممکنه چندجزئی باشن؛ مثلاً همین «موبایل» که ما توی فارسی تک‌جزئی حسابش می‌کنیم، توی زبون انگلیسی به‌نوعی دوجزئیه. بااین‌حال، این‌که واژه‌های بی‌گانه توی زبون خودشون چندجزئین برای ما اصلاً مهم نیست.

دیگه بریم سراغ بقیهٔ واژه‌ها؛ واژه‌های چندجزئی! بیاین تصریفی و اشتقاقی بودنِ وندای هرکدوم از اون واژه‌ها رو تعیین کنیم. به ترکیبای زیر دقت کنین:

نوشت (بن ماضی) + ـَ‌ن (وند): نوشتن (اسم)

دختر (اسم) + ـ‌ها (وند): دخترها (اسم)

انگلیس (اسم) + ـ‌ی (وند): انگلیسی (صفت)

تمام (اسم) + ـً (وند): تماماً (قید)

دان (بن مضارع) + ـِ‌ش (وند): دانش (اسم)

صدسال (اسم) + ـ‌ه (وند): صدساله (صفت)

درخت (اسم) + ـ‌ان (وند): درختان (اسم)

همون‌طور که می‌بینین، توی همهٔ واژه‌های بالا اول یه واژه داریم، بعد یه وند، و بعد یه واژه‌ که از ترکیب اون دوتا ساخته شده. جلوی همهٔ واژه‌ها هم یه کمانک هست که توش مقولهٔ واژه‌ها نوشته شده. اگه دقت کنین، متوجه می‌شین که توی دو مورد وقتی که وند به واژهٔ اولی اضافه شده، مقولهٔ واژهٔ نهایی عوض نشده، منظورم اینه که کلمهٔ توی پرانتزِ واژهٔ اولی با کلمهٔ توی پرانتزِ واژهٔ نهایی یکیه. خب، توی کدوم موردا این‌جوریه؟ اوهوم! یکی «دخترها»، یکی «درختان». ونداشون چی بود‌ن؟ «ـ‌ها» و «ـ‌ان». به این‌جور وندا که مقولهٔ واژه رو عوض نمی‌کنن می‌گیم «وند تصریفی» و بقیهٔ وندا هم که مقولهٔ واژه رو عوض می‌کنن «اشتقاقی» می‌گیم.

این وندایی که الان بررسی کردیم، همه «پس‌وند» حساب می‌شن؛ چون بعد از ریشه اومدن. ما توی فارسی بیش‌تر پس‌وند داریم تا پیش‌وند. راستی، توی فارسی معاصر میان‌وند نداریم! حالا این‌که چرا میان‌وند نداریم، بمونه واسه‌ی بعد؛ ولی بیاین چندتا واژه‌ی مشتق که پیش‌وند دارن رو باهم تجزیه کنیم:

هم‌کار (صفت): هم‌ـ (وند اشتقاقی) + کار (اسم)

می‌رفت (فعل): می‌ـ (وند تصریفی) + رفت (بن ماضی)

بی‌زبان (صفت): بی‌ـ (وند اشتقاقی) + زبان (اسم)

بزن (فعل): بِ‌ـ (وند) + زن (بن مضارع)

چون هدف ما از این نشستا واژه‌سازیه نه واژه‌شناسی، روی اون بخش از مباحث تأکید می‌کنیم که توی واژه‌سازی مهمّن؛ بنابراین وندای تصریفی که مقولهٔ واژه رو عوض نمی‌کنن و عملاً واژه‌سازی نمی‌کنن برای ما مهم نیستن. توی نشست چاهارم دربارهٔ وندا حرف می‌زنیم.

 

نویسنده: معین پایدار

سلسله مطالب دوره آنلاین نویسندگی خلاق:

به اشتراک بگذارید :

دیدگاه شما

  1. […] کارگاه واژه: ساختمان واژه (جزء‌ها و الگوها) | درس دوم […]